Where do we go when we die?

Of ik verdrietig ben na het overlijden van Thich Nhat Hanh?
Nee. Om eerlijk te zijn kan ik met de beste wil van de wereld geen verdriet vinden in mezelf. Daarvoor is de dankbaarheid te groot.
Bovendien ís Thay voor mijn gevoel helemaal niet overleden, in de zin van dat hij weg zou zijn. Ja, zijn lichaam is verdwenen, maar zijn geest leeft meer dan ooit in me. Hetzelfde gevoel had ik toen mijn moeder overleed. Vanaf het moment dat ze er niet meer was, voelde ik haar meer dan ooit in mezelf. Letterlijk in mijn lichaam dat in veel opzichten op het hare lijkt, maar ook in mijn geest. Het voelde alsof ik, nu ik niet meer werd afgeleid door haar aanwezigheid buiten me, veel meer en veel beter kon voelen hoezeer ik haar in me heb opgenomen. Hoezeer ik haar bén. Ze is dan wel overleden, maar ze bestaat nog steeds. In mij. 

Op dezelfde manier bestaat Thay ook in mij. Exact zoals hijzelf altijd zei: ”Ik ga niet dood. Ik leef voort in andere vormen. Ik leef voort, zoals een wolk voortleeft in de regen en de regen weer voortleeft in de rivier. Ik leef voort in al mijn monniken, nonnen en andere leerlingen.” 
Meer dan ooit voel ik en ervaar ik dat ook ik een van de zeer velen ben in wie hij voortleeft. 

Voor mij is ook belangrijk dat Thay de laatste jaren van zijn leven gehandicapt is geweest. Hij kreeg in 2014 een zware beroerte in een ziekenhuis, waar hij toevallig was voor een simpel onderzoek en werd door de daar aanwezige artsen ’gered’. Na een lange tijd in coma te hebben gelegen begon hij aan zijn revalidatie. Maar hij bleef halfzijdig verlamd en kon niet meer praten, ook nadat hij de meest moderne en geavanceerde revalidatietrajecten overal ter wereld had gevolgd. Uiteindelijk keerde hij terug naar zijn ‘root-tempel’ in Vietnam, waar hij de laatste jaren van zijn leven liefdevol werd verzorgd.
Ik zal natuurlijk nooit weten hoe hij dit allemaal zelf heeft ervaren, maar ik denk dat het voor hem een verdrietige en moeilijke tijd moet zijn geweest. En voor alle mensen om hem heen. Zo bekeken ervaar ik zijn overlijden ook als een bevrijding voor hem; een bevrijding uit een gehandicapt lichaam. 

Als ik eerlijk ben denk ik, dat hij helemaal niet ‘gered’ had moeten worden, maar dat die grote beroerte het natuurlijke einde van zijn leven had moeten zijn. Hij kreeg hem namelijk een paar maanden na een drie weken-retraite die de titel had: ‘What happens when we die, what happens when we are alive?’ 
Natuurlijk, dit is een belangrijk onderwerp in het boeddhisme en hij had al veel vaker over de dood gesproken, maar toch, de drie weken-retraites hadden altijd een bijzondere betekenis. Hij zal dit onderwerp niet voor niets hebben gekozen. Alsof hij voorvoelde dat zijn einde naderde. Ik zou het een prachtig en waardig einde van zijn leven hebben gevonden. 

Van zijn fysieke leven wel te verstaan. Want nee, hij is zeker niet dood. Niet alleen in zijn kloosters over de hele wereld leeft hij natuurlijk voort, maar daarnaast heeft hij onnoemelijk veel mensen geïnspireerd met zijn lezingen, zijn retraites, zijn boeken, gedichten en films. Hij heeft de boeddhistische leer, de dharma, zo levend, zo toegankelijk weten te maken, zo mooi weten in te passen in het dagdagelijkse leven van gewone westerse mensen. Hij heeft zo ongelooflijk veel gegeven en nagelaten. Ik kan niet anders dan constateren dat mijn dankbaarheid mijn verdriet overtreft. Zijn lichaam is dan wel verdwenen, maar zijn geest is voor mij springlevend. 

In een van de filmpjes die ik de afgelopen dagen van hem bekeek, vertelt hij dat hij ooit even heeft gedacht dat er na zijn dood misschien wel een stupa voor hem zou worden gebouwd, waarin dan een urn met zijn as bewaard zou worden. Glunderend zegt hij dat hij daarin dan een briefje neer zou leggen met de woorden: ”Ik ben hier niet.” En buiten zou hij een briefje ophangen waarop zou staan: “Hier ben ik ook niet.”
Nee, Thay is daar niet. De wolk bestaat niet meer. Hij is regen geworden. En zoals planten, bloemen, struiken en bomen worden gevoed door regen, zo voeden de woorden en lessen van Thay mij. En ontelbaar vele anderen.

23 reacties op “Where do we go when we die?”

  1. Mooi Riekje.
    Je gevoelens over zijn overlijden waren precies zoals ik er over dacht.
    Ik kon alleen maart blij zijn met zijn fysieke overlijden, doordat hij nu niet meer hoeft te lijden.
    Wat moet deze wijze en inspirerende man zich machteloos gevoeld hebben in zijn gehandicapte lichaam, nu hij zich niet meer verbaal of schriftelijk kon uiten.
    En inderdaad leeft hij in vol ornaat in ons en vele anderen voort. En kunnen we hem en zijn wijsheid daar nog lang koesteren.

    1. Ja, ik heb ook vaak gedacht dat het voor Thay zelf heel ellendig moet zijn geweest dat hij zich niet meer kon uitdrukken. Wie weet wat er allemaal in hem omging en wat hij allemaal had meegemaakt tijdens zijn coma.

  2. Lieve Riekje,
    Wat heb je krachtig en zo mooi verwoord hoe een overlijden ervaren kan worden. Ik herken dat, ook wat je schrijft over je ouders, precies zo als je het schrijft.

    En dat wat er nu bij mij binnenkomt van Thay, nog dieper binnenkomt en nog meer betekenis krijgt. Met veel vreugde heb ik deze week, genoten van de live online ceremonies en veel van zijn teksten/ liedjes gezongen en opnieuw beleefd. Daar waar ik de ‘plum village’ liedjes vaak melodieus erg eenvoudig van opzet vond met naar mijn idee weinig mogelijkheid tot meerstemmigheid en versiering, ervaar ik nu de kracht van de eenvoud erin waardoor de inhoud en betekenis tot zijn recht komt, juist niet afgeleid door te veel ‘versiering’. In diepe dankbaarheid naar Thay.
    Zeker, hij leeft voort, in iedere ademstroom, in iedere voetstap, in iedere klank. Althans dat is mijn voortgaande beoefening die weer dichterbij is gekomen. En vernieuwd is wakker gemaakt.

    En ook in dankbaarheid naar jou, Riekje. Ik zal nooit vergeten dat ik in mijn eerste boek van jou ‘Liefde in wonderland’ las. Ik vond jouw uitleg zo puur, ‘eenvoudig’ en direct dat ik toen besloot ‘deze vrouw wil ik ontmoeten’. Dat bracht mij bij een weekendworkshop in Hurwenen, de Boswijk opleiding volgde, met de aandachtsdagen en retraites van Jan en daardoor een connectie met Thay, Sangha, Plum Village. Waauw.
    In verbinding.
    With deep gratitude to our teacher Thay and our teacher Riekje 😉

    1. Grappig; ik had hetzelfde met de liedjes. Die vond ik ook altijd te eenvoudig en te simpel maar bij de online ceremonies ervoer ik ze als heel ontroerend in hun eenvoud.
      Wat bijzonder, dat je de weg naar Plum Village via ons hebt gevonden en dat die begon met mijn boek Liefde in Wonderland. Mooi, zoals levens-lijnen lopen en fijn te weten dat we ons op dezelfde weg bevinden.

  3. Marianne willems

    Dank je wel Riekje
    Een opmerking. Je schrijft 2008 als jaar van zijn beroerte maar in 2009 heb ik nog een retraite met hem op plum village gevolgd. Ik dacht dat hij in 2014 de beroete heeft gehad?
    Hartelijke groet
    Marianne

  4. Els van Asperen

    Lieve Riekje,
    Dankjewel voor je mooie heldere woorden en de korte lezing van Thich Nhat Hanh. Ik heb met aandacht geluisterd… wat mooi! Ik kende Thay tot kort geleden alleen van naam, maar wist niet precies wie hij was en wat hij deed.

    In de afgelopen 3 maanden heb ik mijn vader, mijn schoonvader en het scholingspad dat ik volgde verloren. Allen overleden… gestopt.. ze zijn er lijfelijk niet meer.
    De lezing van Thich Nhat Hanh raakt me ergens diep van binnen. Een vlammetje dat aangewakkerd is. Ik kan het nog niet allemaal bevatten deze zondagochtend, maar er iets van hoop, een andere manier van kijken naar het leven en de dood, voortleven in een andere vorm.
    Vandaag is er voor mij iets nieuws geboren. Het is nog klein, maar ik ben ontroerd, stil en dankbaar.
    Dankjewel Riekje

    1. Jeetje, dat is niet gering: je bent je vader, je schoonvader én je scholingspad verloren. Dat is een ware aardbeving.
      Ik hoop van harte dat het kleine vlammetje dat je vandaag voelt opgloeien, blijft branden en op den duur zal uitgroeien tot een warmend vuur.

  5. Mooi verwoord Riekje, zo heb ik het ook gevoeld.
    Hij blijft bij mij aanwezig net zoals, mijn overleden vader, moeder en broers!
    In the ultimate I dwell.

    Liefs
    Zuivere aandacht van het hart.

    1. Troostend, om zo al je overleden ‘voorgangers’ in jezelf aanwezig te voelen.
      Heel passend om hier met je dharma-naam te ondertekenen. De mijne is: Wijze weg van het hart.

  6. Dankjewel Riekje.
    Ja Thay leeft, zijn essentie was niet gevangen in zijn lichaam. Hopelijk heeft hij dat ook kunnen ervaren toen zijn lichaam niet meer functioneerde. Hopelijk was hij ondanks zijn lijden “Thuis”.
    Mooi, wat je schrijft over onze dierbare overledenen, ik ervaar dat ook zo, dat mijn geliefde “overgeganen” in en bij mij zijn.
    Ik zag de crematieplechtigheid van Thay via YouTube. Heel bijzonder…..Ben er veel mee bezig.
    Dankjewel! In verbondenheid Carolien

    1. Ja, dat heb ik me ook vaak afgevraagd; of Thay ondanks zijn handicaps zich toch ‘thuis’ voelde. Ik hoop van wel.
      De crematieplechtigheid heb ik ook als heel bijzonder ervaren. Een mooi afscheid.

  7. Wat een prachtige blog Riekje, heel troostend en inspirerend, het toont mij een weg om om te gaan met mijn moeder die er helaas niet meer is. Dank je wel!

    1. Het stemt me dankbaar dat mijn blog je misschien kan helpen om het verlies van je moeder beter te doorstaan. Hoewel haar fysieke afwezigheid vast nog wel pijnlijk zal aanvoelen, is het hopelijk troostend voor je te weten dat je een voortzetting bent van haar. Veel goeds toegewenst.

  8. Ik kan niet anders ervaren dan dat ook voor Thay’ s fysieke overgang er vrede en kalmte was in hem, dank allen voor het delen, het is troostend om te lezen dat men overleden personen dichtbij ervaart, Hester

      1. Lieve Riekje, dank voor je mooie bespiegelingen over Thay.
        Ook ben ik dankbaar, dat ik hem gekend heb. Mijn hart vult zich met vrede over zijn fysieke dood. Wat een verlossing!

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *